Ewaluacja procesu — Program Profilaktyczny HARI

Ewaluacja procesu odpowiada na pytanie, które często się pomija: czy program został przeprowadzony tak, jak zaplanowano? To dokumentacja jakości wdrożenia programu HARI w szkołach ponadpodstawowych — bo nawet najlepszy pomysł nic nie znaczy, jeśli w praktyce zostanie skrócony, uproszczony albo zrealizowany po swojemu.

Po co osobno badać sam przebieg programu

Ewaluacja procesu różni się od ewaluacji wyniku. Wynik mówi, czy stres uczniów spadł. Proces mówi, dlaczego możemy temu spadkowi ufać. Jeśli program realizowano niedbale, w zbyt dużych grupach albo z pominięciem kluczowych ćwiczeń, trudno byłoby uznać, że to on odpowiada za zmianę. Dlatego autorzy raportu skupili się na wierności realizacji (fidelity), dawce interwencji, zasięgu, zaangażowaniu uczniów, jakości prowadzenia i warunkach organizacyjnych.

To podejście jest zgodne ze standardami systemu rekomendacji programów profilaktycznych — dokumentowanie przebiegu jest tam warunkiem, a nie formalnością.

Trzy etapy budowania dowodów

Raport pokazuje, że HARI nie powstał z dnia na dzień. Bazę dowodową budowano sekwencyjnie. Etap pierwszy to badanie pilotażowe nad aktywną formą medytacji z 2023 roku, w którym udział wzięło 554 uczniów z Suwałk i Żyrardowa — z użyciem polskiej adaptacji testu PANAS (SUPIN) w opracowaniu Piotra Brzozowskiego wykazano wzrost emocji pozytywnych i spadek negatywnych. Etap drugi to badanie replikacyjne z tego samego roku, obejmujące 380 uczniów i studentów oraz grupę kontrolną liczącą 90 osób, które potwierdziło powtarzalny kierunek zmian. Osobno przeprowadzono też 21-dniowy eksperyment z udziałem 112 studentów, pokazujący, że codzienna, powtarzalna praktyka daje trwalszy efekt niż pojedyncza sesja.

Etap trzeci to właściwe wdrożenie programu HARI w modelu profilaktyki uniwersalnej, ocenione wskaźnikiem stresu PSS-5. To właśnie ta sekwencja — od pilotażu, przez badanie z grupą kontrolną, po wdrożenie w naturalnych warunkach szkoły — uzasadnia ośmiospotkaniową strukturę programu. Model ośmiu spotkań jest kompromisem między jednorazową interwencją a intensywną praktyką i odpowiada okresowi, w którym mierzalne stają się zmiany neuroplastyczne.

Metryka wdrożenia: liczby, które warto znać

Ewaluacją objęto edycję realizowaną od września 2024 do grudnia 2025 roku, łącznie przez 60 tygodni, w siedmiu szkołach ponadpodstawowych w Sulejówku i Mińsku Mazowieckim. Programem objęto około 1100 uczniów w wieku 15–20 lat, w 40 grupach klasowych liczących od 20 do 34 osób. Zajęcia prowadziło dwóch przeszkolonych trenerów HARI, we współpracy ze szkolnymi psychologami i pedagogami, w naturalnych warunkach szkoły — bez tworzenia sztucznego, laboratoryjnego otoczenia.

Sam pomiar ewaluacyjny objął mniej więcej połowę tej populacji: 479 uczniów w pomiarze wstępnym (PRE) i 283 w końcowym (POST). Autorzy wyraźnie zaznaczają, że ta różnica dotyczy udziału w ankiecie, a nie rezygnacji z programu — wynika głównie z nieobecności w dniach badania i anonimowego charakteru kwestionariuszy.

Co pokazał przebieg

Wyniki procesu są spójne. Wierność realizacji była pełna — zrealizowano 100% obowiązkowych modułów i 100% komponentów regulacyjnych, zachowując kolejność treści i strukturę każdego spotkania (część psychoedukacyjna, praktyczna i podsumowująca). Uczniowie otrzymali pełną dawkę interwencji: średnio około 10,25 godziny na grupę, bez systemowego skracania zajęć. Program miał szeroki, populacyjny zasięg. Zaangażowanie oceniono jako wysokie — największe przy krótkich, ustrukturyzowanych ćwiczeniach regulacyjnych, co odpowiada możliwościom koncentracji młodzieży.

Wskaźnik utraty uczestników w samym badaniu ankietowym wyniósł około 40,9% — poziom typowy dla badań prowadzonych w realnym środowisku szkolnym. Autorzy nie ukrywają go, lecz uczciwie opisują jako ograniczenie, obok braku zewnętrznego audytu fidelity i częściowo opisowego charakteru niektórych wskaźników. Ta transparentność jest świadomym elementem rzetelności raportu.

Dlaczego to ważne dla wyników

Wniosek jest prosty i mocny: skoro program zrealizowano zgodnie z założeniami, stabilnie i w pełnej dawce, to obserwowana w ewaluacji wyniku redukcja stresu (siła efektu na poziomie d ≈ 0,67) może być przypisana samej interwencji, a nie przypadkowi czy różnicom w sposobie prowadzenia zajęć. Ewaluacja procesu potwierdza też, że program da się powtórzyć w innych szkołach o podobnym profilu.

Najważniejsze wnioski

• Bazę dowodową HARI budowano w trzech etapach: pilotaż (554 uczniów), badanie replikacyjne z grupą kontrolną (380 uczniów + 90 osób kontroli) oraz wdrożenie ocenione skalą PSS-5.
• Edycję 2024/2025 zrealizowano w 7 szkołach, obejmując około 1100 uczniów w 40 grupach; pomiarem objęto 479 osób w PRE i 283 w POST.
• Wierność realizacji była pełna (100% modułów), a uczniowie otrzymali pełną dawkę programu — średnio ok. 10,25 godziny na grupę.
• Utrata próby w badaniu ankietowym (ok. 40,9%) dotyczy udziału w pomiarze, nie w programie, i została jawnie wskazana jako ograniczenie.
• Stabilny, zgodny z modelem przebieg pozwala interpretować redukcję stresu jako rzeczywisty efekt programu, a nie czynników organizacyjnych.

Dokument jest raportem ewaluacji procesu programu profilaktycznego HARI (Warszawa 2026), przygotowanym zgodnie ze standardami systemu rekomendacji programów profilaktycznych i stanowiącym uzupełnienie ewaluacji wyniku.