Ewaluacja wyniku — Program Profilaktyczny HARI

Ewaluacja wyniku to serce dowodów na skuteczność programu HARI. Odpowiada wprost na pytanie, które zadaje każda szkoła i każdy rodzic: czy po tych zajęciach uczniom naprawdę robi się lżej? Odpowiedź jest mierzalna i wyrażona w liczbach, których nie trzeba upiększać.

Co i jak mierzono

Badanie przeprowadzono w naturalnych warunkach szkolnych, w schemacie przed–po (PRE–POST), na uczniach szkół ponadpodstawowych objętych programem. W pomiarze wstępnym wzięło udział 479 uczniów, w końcowym — 283. Poziom stresu mierzono skalą PSS-5 (Perceived Stress Scale), a emocje pozytywne i negatywne — skalą SUPIN, polską adaptacją narzędzia PANAS autorstwa Piotra Brzozowskiego. Uzupełniająco pytano też o subiektywne samopoczucie.

Analiza objęła nie tylko porównanie średnich, ale też wielkość efektu (Cohen's d), zmianę struktury ryzyka oraz wskaźnik NNT (liczba osób, które trzeba objąć programem, by zapobiec jednemu przypadkowi wysokiego stresu). To ważne, bo w profilaktyce liczy się nie sama istotność statystyczna, lecz realne, praktyczne znaczenie zmiany.

Redukcja stresu — konkretne liczby

Wyniki są jednoznaczne. Średni poziom stresu w skali PSS-5 spadł z 10,01 (odchylenie standardowe 3,27) przed programem do 7,84 (odchylenie 3,13) po jego zakończeniu. Różnica wyniosła 2,17 punktu, przy 95-procentowym przedziale ufności od 1,70 do 2,64 — czyli przedziale, który nie obejmuje zera, co potwierdza stabilność efektu. Test dał wynik t ≈ −9,12 przy około 604 stopniach swobody i poziomie istotności p ≈ 1,37 × 10⁻¹⁸, a więc skrajnie mało prawdopodobne, by zmiana była dziełem przypadku.

Wielkość efektu wyniosła d ≈ −0,67, co według klasyfikacji Cohena odpowiada efektowi umiarkowanemu do dużego. Dodatkowa analiza mocy statystycznej przekroczyła 0,99 — próba była w pełni wystarczająca, a wyniki nie są artefaktem zbyt małej liczby uczestników.

Najważniejsze: mniej uczniów w strefie wysokiego ryzyka

W profilaktyce uniwersalnej najbardziej liczy się to, co dzieje się z całą populacją, a nie tylko ze średnią. Tu obraz jest szczególnie wymowny. Odsetek uczniów w kategorii wysokiego stresu spadł z 24,2% przed programem do 8,1% po nim — o 16,1 punktu procentowego. W liczbach bezwzględnych oznacza to spadek ze 116 do 23 uczniów w strefie podwyższonego obciążenia. Kategoria umiarkowanego stresu wzrosła z 73,5% do 88,7%, co pokazuje przesunięcie całego rozkładu w stronę większego spokoju.

Zmiana ta jest istotna statystycznie (test chi-kwadrat ≈ 33,6; p < 0,001), więc nie wynika z przypadkowych wahań. Wskaźnik NNT wyniósł około 6 — udział mniej więcej sześciu uczniów w programie wiąże się z redukcją jednego przypadku wysokiego stresu. W profilaktyce szkolnej to bardzo korzystny wynik.

Emocje: więcej lekkości, mniej napięcia

Zmianę potwierdzają też pomiary emocji skalą SUPIN. Spadek emocji negatywnych odnotowano u 93,29% uczestników, a wzrost emocji pozytywnych u 43,68%. Zaobserwowano również poprawę subiektywnego samopoczucia. Autorzy interpretują to jako wzmocnienie czynników ochronnych — czyli tych zasobów regulacji emocjonalnej, które chronią młodych ludzi przed zaburzeniami nastroju.

W kontekście innych badań — i uczciwie o ograniczeniach

Uzyskany efekt (d ≈ 0,67) jest porównywalny, a nawet wyższy niż średnie raportowane w metaanalizach szkolnych programów opartych na uważności. Dla porównania, przegląd Samanthy Zoogman i współpracowników wskazywał efekty rzędu d = 0,42, a analiza Darrena Dunninga i zespołu — od 0,30 do 0,55. HARI osiągnął to w realnych warunkach szkoły, a nie w laboratorium.

Autorzy nie przemilczają ograniczeń. Badanie nie miało randomizacji ani grupy kontrolnej na etapie wdrożenia, brakowało pełnego sparowania pomiarów oraz pomiaru odroczonego, który pokazałby trwałość efektu. Wskazują też na typowe ograniczenia pomiaru samoopisowego. Jednocześnie podkreślają, że wielkość efektu, wysoka moc statystyczna, znacząca zmiana struktury ryzyka oraz powtarzalność kierunku zmian w trzech kolejnych badaniach razem przemawiają za tym, że obserwowana poprawa jest realnym skutkiem programu. Kolejne edycje mają objąć grupę kontrolną i pomiar follow-up.

Najważniejsze wnioski

• Średni poziom stresu (PSS-5) spadł z 10,01 do 7,84 — o 2,17 punktu; p ≈ 1,37 × 10⁻¹⁸, d ≈ −0,67 (efekt umiarkowany/duży).
• Odsetek uczniów w kategorii wysokiego stresu zmalał z 24,2% do 8,1%, czyli o 16,1 punktu procentowego (ze 116 do 23 osób); zmiana istotna (p < 0,001).
• Wskaźnik NNT ≈ 6 — objęcie programem około sześciu uczniów wiąże się z redukcją jednego przypadku wysokiego stresu.
• Spadek emocji negatywnych odnotowano u 93,29% uczestników, wzrost emocji pozytywnych u 43,68%.
• Efekt jest porównywalny lub wyższy niż w metaanalizach szkolnych programów uważności, mimo realizacji w naturalnych warunkach szkoły; ograniczenia metodologiczne opisano transparentnie.

Dokument jest raportem ewaluacji wyniku programu profilaktycznego HARI (Warszawa 2026). Ma charakter ewaluacji naturalistycznej w schemacie quasi-eksperymentalnym PRE–POST, przygotowanej zgodnie ze standardami systemu rekomendacji programów profilaktycznych.